مجازات كند هرگز كسى را سجده نكنم و براى هيچ شخص و قامتى ( بدنى ) سر فرود نياورم . نه رقيبى ( حريفى ) مىشناسم و نه فرزندى . ادعاى من ، ادعاى راستگويان است . من در عشق از سابقانم ، چطور نباشم . 18 . حسين بن منصور حلاج گفت : دربارهء احوال عزازيل سخنانى است . يكى از آن سخنان اين است كه او در آسمان داعى است و در زمين داعى است . در آسمان فرشتگان را دعوت مىكرد و نيكى را به آنان نشان مىداد . و در زمين انسان‌ها را دعوت مىكرد و زشتيها را به آنان نشان مىداد . 19 . زيرا اشياء با اضداد خود شناخته مىشوند و جامهء نرم و نازك از موى سياه بز بافته مىشود . و فرشته نيكى ما را عرضه مىكند و به نيكوكار مىگويد : اگر آن را انجام دهى ، پاداشى خواهى گرفت . و ابليس زشتىها را عرضه مىكند و مىگويد : اگر آن را انجام دهى پاداشى برجسته خواهى داشت . پس آن كسى كه زشتى را نشناسد ، زيبايى را هم نمىشناسد . 20 . دربارهء فتوّت « 1 » ( جوانمردى ) با ابليس و فرعون مناظره كردم ، ابليس گفت : « اگر آدمى را سجده مىكردم « اسم فتوت از من مىافتاد » . فرعون گفت : اگر به فرستادهء او ايمان مىآوردم ، از « مقام فتوت » پايين كشيده مىشدم . « 2 » 21 . و من گفتم : اگر از دعوى و سخنم باز مىگشتم از « باب فتوت » فرو مىافتادم . 22 . و ابليس گفت : « أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ » « 3 » اين سخن را هنگامى گفت كه غير او هيچ‌كس را نديد .

--> ( 1 ) . فتوت به معناى جوانمردى و غيرت و ايثار و بزرگوارى يكى از اركان تصوف است كه سالك اين طريقت بايد از توجه به آن منحرف نشود و بكوشد تا به مرحله‌اى رسد كه فتوت ركنى از اركان وجود او شود و پيوسته بكوشد تا خلق را از خود نرنجاند و هميشه حوايج و نيازهاى انسان‌ها را برآورده كند و هرگز خود را برتر از ديگران نداند و بت نفس را بشكند . سخن بزرگان قوم دربارهء فتوت : جعفر خلدى : « فتوت حقير داشتن نفس است و بزرگ داشتن حرمت مسلمانان . » جنيد : « فتوت آن است كه با درويشان نقار و با توانگران معارضه نكنى » فضيل : « فتوت درگذشتن بود از برادران » ابو القاسم قشيرى : « بدان كه فتوت فرا پوشيدن عيب برادران باشد و اظهار ناكردن بر ايشان آنچه دشمنان برايشان شادكامى كنند . فتوت آشكار داشتن نعمت است و پنهان داشتن محبت . » ( 2 ) . اين مطلب در احاديث متعدد آورده شده است : « ان اللّه يحب الشجاعه و لو بقتل حيّة » يا جاهل سخى به خدا نزديكتر از عالم بخيل . ( 3 ) . اعراف ، آيه 11 ؛ من از او بهتر هستم .